رمزگشایی ژئوپولیتیک یک قرارداد اقتصادی در کمربند اوراسیا.
وقتی یک قرارداد نفتی، یک سیگنال استراتژیک می‌شود!
داکتر بسم الله م
در سنبله ۱۴۰۵، وزارت معادن و پترولیم افغانستان با شرکت «دلتا انرژی اینترنشنال» عربستان سعودی قراردادی امضا کرد که حوزه نفتی خوشک-تیرپل در ولایت‌های هرات و بادغیس را با مساحت حدود ۲۲٬۰۰۰ کیلومتر مربع در بر می‌گیرد؛ سرمایه‌گذاری اولیه ۲۰۰ میلیون دالر.
در ظاهر، یک معامله تجاری در عرصه انرژی. اما دو جزئیات، این ظاهر را می‌شکند:
اول: حضور زلمی خلیلزاد، نماینده پیشین وزارت خارجه امریکا در امور افغانستان، در مراسم امضا.
دوم: گنجانده شدن ارزیابی خط لوله «سنت‌گاز» به طول ۷۰۰ کیلومتر از هرات تا قندهار در بسته قرارداد.
این دو نشانه کافی است تا لباس «اقتصادی» رویداد کنار برود و ماهیت واقعی آن آشکار شود: یک مهره استراتژیک در صفحه شطرنج ژئوپولیتیک اوراسیا.
هالفورد مکیندر در سال ۱۹۰۴ نظریه‌ای مطرح کرد که قرن بیستم را شکل داد: *در درون اوراسیا یک «منطقه محوری» وجود دارد که کنترل آن، کلید تسلط بر جهان است*.
افغانستان در این چوکات، یک «منطقه حایل» است ،نه دقیقاً قلب زمین، اما دروازه‌ای به سوی آن و پلی که حاشیه را به مرکز متصل می‌کند. هر قدرتی این گره را کنترل کند، می‌تواند برای رقیب خود بازدارندگی استراتژیک ایجاد کند.
نیکولاس اسپایکمن اصلاح کرد: آنچه واقعاً تعیین‌کننده است، خود قلب زمین نیست، بلکه حاشیه اطراف آن است. «هر کس بر حاشیه مسلط شود، بر اوراسیا حکومت می‌کند.»
افغانستان اگرچه به قلب زمین نزدیک است، اما شریان‌های حیاتی‌اش با حاشیه پیوند خورده: از ایران به خلیج فارس، از پاکستان به اقیانوس هند، از آسیای مرکزی به حوزه انرژی خزر. کنترل این کشور یعنی تسلط بر نقطه تلاقی قلب و حاشیه.
سول کوهن مفهومی را معرفی می‌کند که دقیقاً وضعیت افغانستان را توصیف می‌کند: «کمربند شکننده» منطقه‌ای ستراتژیک که از کشورهای متعارض تشکیل شده و میان منافع متضاد قدرت‌های بزرگ گیر افتاده است.
ناپایداری افغانستان تنها محصول ناکامی داخلی نیست؛ تراژیدی ساختاری موقعیت جغرافیایی آن است. این کشور دقیقاً درمیان هژمونی زمینی ** (روسیه) و هژمونی دریایی (امریکا و متحدانش) قرار گرفته و هر حرکت، زنجیره‌ای از واکنش‌ها را برمی‌انگیزد.
بُعد اول: منطق «قلب زمین» روسیه و کریدورهای انرژی
حوزه خوشک-تیرپل در غرب افغانستان، در مجاورت مرز ایران قرار دارد. در صورت تجاری‌سازی، نفت و گاز آن می‌تواند از طریق خط لوله به شبکه انرژی ایران، یا به بازارهای پاکستان و هند متصل شود.
واکنش روسیه در دو سطح قابل درک است:
اول: مسکو آسیای مرکزی و افغانستان را «همسایگی نزدیک» و حوزه نفوذ خود می‌داند. هر حضور اقتصادی خارجی، تهدیدی برای عمق استراتژیک روسیه است.
دوم: در همان روز امضای توافق هرات، روسیه قرارداد نظارت و مشاوره حوزه نفت و گاز آمودریا به ارزش ۱۳.۸ میلیون دالر را با افغانستان امضا کرد.
این اقدام «پوششی» نشان می‌دهد مسکو در حال حفظ حضور محدود اما مشخص خود در این منطقه کلیدی است. از منظر مکیندر، این دفاع غریزی «حاکم قلب زمین» در برابر نفوذ نیروهای خارجی به منطقه حایل استراتژیک آن است.
مداخله شرکت دلتا انرژی عربستان سعودی، در چوکات نظریه حاشیه معنای عمیق‌تری دارد. حضور خلیلزاد در مراسم امضا، یک سیگنال واضح بود:
بازیگران خلیج فارس و شبکه نفوذ غرب در حال بازگشت به پشت صحنه سیاسی-اقتصادی افغانستان تحت کنترل طالبان هستند.
از زمان خروج نیروهای امریکایی در ۲۰۲۱، نفوذ چین و روسیه در افغانستان به‌طور قابل توجهی افزایش یافته. ورود سرمایه سعودی و شبکه امریکایی که در پشت آن دیده می‌شود تعادل معکوس در برابر این روند ایجاد می‌کند.
امریکا اگرچه از افغانستان خارج شده، اما از طریق سرمایه متحدان و شبکه‌های نیابتی، حضور «ردپای سبک» خود را حفظ می‌کند. این دقیقاً انعطاف‌پذیری استراتژی حاشیه است.
عمیق‌ترین واقعیتی که توافق هرات رابازتاب می‌دهد، ویژگی نمونه‌وار افغانستان به‌عنوان «کمربند شکننده» است.
بازیگران این بازی پیچیده و چندلایه عبارتند از:
امریکا و ناتو (خروج فیزیکی، حضور سایه‌وار)
کشورهای عربی خلیج فارس (سرمایه‌گذاری، نفوذ)
پاکستان (عمق استراتژیک، نگرانی از هند)
ترکیه (نفوذ فرهنگی و اقتصادی)
هند (رقابت با پاکستان)
اسرائیل (نظاره‌گر استراتژیک)
روسیه (حفظ حوزه نفوذ سنتی)
چین (منافع اقتصادی، ابتکار کمربند و جاده)
ایران (همسایگی، منافع انرژی)
هر یک از این طرف‌ها افغانستان را مانع برای تحقق منافع خود می‌بیند، نه یک کشور با حاکمیت سیاسی مستقل.
افغانستان، دوباره میدان رقابت قدرت‌های بزرگ شده است
توافق هرات نشان می‌دهد افغانستان از حاشیه بازی جهانی خارج نشده. برعکس، بازآرایی قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای در این کشور در جریان است.
نفت و گاز هرات فقط یک منبع اقتصادی نیست. کریدورهای انرژی ابزار نفوذ و کنترل هستند. هر خط لوله‌ای که از افغانستان بگذرد، یک شریان استراتژیک است که می‌تواند در زمان بحران، قطع یا منحرف شود.
امریکا از افغانستان خارج شده، اما حضور غیر مستقیم خود را حفظ کرده . سرمایه متحدان، شبکه‌های نیابتی و حضور چهره‌هایی مانند خلیلزاد، ابزارهای حفظ نفوذ بدون هزینه سنگین نظامی و غیر نظامی هستند.
اگر افغانستان به حوزه نفوذ غرب و متحدانش بازگردد، روسیه و چین با محاصره استراتژیک در جنوب و غرب مواجه می‌شوند. واکنش مسکو حتی نمادین نشانه این نگرانی است.
تا زمانی که افغانستان در نقطه تلاقی منافع متضاد قدرت‌های بزرگ قرار دارد، ناپایداری ساختاری سرنوشت آن خواهد بود. توافق هرات، این ناپایداری را نه کاهش می‌دهد، بلکه بازتولید می‌کند.
و بلاخره توافق نفت هرات یک رویداد اقتصادی منزوی نیست. جدیدترین بازتاب بازی «قلب زمین» و «حاشیه» در افغانستان به‌عنوان یک «کمربند شکننده» است.
اهمیت استراتژیک آن بسیار فراتر از ۲۰۰ میلیون دالر است. این توافق نشان می‌دهد:
افغانستان دوباره به میدان رقابت قدرت‌های بزرگ بازگشته است.
انرژی، ابزار ژئوپولیتیک است، نه فقط کالای تجاری.
هیچ توافق اقتصادی در این منطقه، خالی از معنای استراتژیک نیست ،شرط اینست که ما در کشور خود متخصصین و سیاستمداران زیرک و مسلکی را داشته باشیم .
و مهم‌تر از همه: سرنوشت افغانستان، سرنوشت کمربند شکننده اوراسیا است. هر تحولی در این کشور، زنجیره‌ای از واکنش‌ها را در مسکو، واشنگتن، پکن، ریاض و تهران برمی‌انگیزد.
نفت هرات، فقط نفت نیست. آینه‌ای است که در آن، رقابت قدرت‌های بزرگ در قلب اوراسیا را می‌بینیم، فقط همین .
NYC
ومن الله توفیق
About the Author
